Гадаадад амьдрахад бэлдэх — соёлын шок, дасан зохицох
ГАДААДАД АМЬДРАХАД БЭЛДЭХ — СОЁЛЫН ШОК, ДАСАН ЗОХИЦОХ
Онгоц буухад бүх зүйл эхэлнэ
Тэтгэлэг авсан. Виз авсан. Цүнх бэлдсэн. Гэр бүлтэйгээ баяртай гэж хэлсэн. Онгоцонд суусан.
12 цаг, эсвэл 5 цаг, эсвэл 2 цагийн дараа — чи шинэ улсад буулаа.
Нисэх буудал. Танихгүй үсэг. Танихгүй хүмүүс. Танихгүй үнэр. Танихгүй дуу чимээ. Бүх зүйл өөр.
Энэ мөч бол чиний шинэ амьдралын эхлэл. Гэхдээ энэ мөчөөс хойш — хэцүү өдрүүд ч ирнэ.
Гадаадад амьдрах нь зөвхөн шинэ сургуульд суралцах биш. Энэ бол шинэ соёлд дасах, шинэ хүн болох процесс. Заримдаа гайхалтай. Заримдаа хэцүү. Заримдаа маш хэцүү.
Энэ нийтлэлд бид гадаадад амьдрахад хэрхэн бэлдэх, соёлын шокийг хэрхэн даван туулах, шинэ орчинд хэрхэн дасан зохицох талаар ярилцана.
СОЁЛЫН ШОК ГЭЖ ЮУ ВЭ?
Соёлын шок (culture shock) бол шинэ соёлд орохдоо мэдрэх сэтгэл зүйн хариу үйлдэл. Энэ бол өвчин биш — хэвийн процесс. Бараг бүх хүн мэдэрдэг.
Яагаад соёлын шок үүсдэг вэ?
Бид бүгд өөрийн соёлд өссөн. Тэр соёл биднийг хэрхэн амьдрах, хэрхэн харилцах, юу зөв, юу буруу гэдгийг заасан. Эдгээр зүйлс бидэнд "хэвийн" мэт санагддаг — учир нь бид өөр юм мэдэхгүй.
Гадаадад очиход — бүх зүйл өөр. "Хэвийн" гэж боддог зүйлс ажиллахгүй. Шинэ дүрэм, шинэ зан заншил, шинэ арга барил сурах хэрэгтэй.
Энэ нь тархинд их ачаалал үүсгэдэг. Ядрал, стресс, андуурал төрдөг. Энэ бол соёлын шок.
Соёлын шокийн шинж тэмдэг
Гэрээ санах (homesickness) — гэр бүл, найзууд, Монголыг санаж, гунигтай байх.
Ядрах — бүх зүйлийг орчуулах, ойлгох, дасахад их энерги зарцуулж, ядрах.
Уурлах, бухимдах — жижиг зүйлд хүртэл уурлах. "Яагаад бүх зүйл ийм хэцүү юм бэ?!"
Ганцаардах — хүмүүс эргэн тойронд байсан ч ганцаардсан мэт мэдрэх.
Өөртөө итгэлгүй болох — "Би буруу сонголт хийсэн үү?", "Би чадахгүй байна."
Биеийн шинж тэмдэг — унтаж чадахгүй, хоол идэх дургүй, толгой өвдөх, гэдэс өвдөх.
Тухайн соёлыг шүүмжлэх — "Энэ улсын хүмүүс хачин", "Монголд илүү дээр."
Эдгээр шинж тэмдэг хэвийн. Чи сул дорой биш — чи дасаж байна.
СОЁЛЫН ШОКИЙН ҮЕЧЛЭЛ
Соёлын шок нь ихэвчлэн 4 үе шаттай байдаг. Хүн бүр өөр хурдтай явдаг — зарим нь хурдан, зарим нь удаан.
1-р үе: Зочны үе (Honeymoon stage)
Хугацаа: Эхний хэдэн өдөр — хэдэн долоо хоног.
Мэдрэмж: Бүх зүйл гайхалтай! Шинэ газар, шинэ хоол, шинэ туршлага. Жуулчин шиг бүх зүйлийг сонирхож, баярлаж байна. Энерги өндөр. Сэтгэл хөдлөл эерэг.
"Энэ улс гайхалтай!", "Би зөв сонголт хийсэн!", "Бүх зүйл маш сонирхолтой!"
2-р үе: Хямралын үе (Crisis/Frustration stage)
Хугацаа: Хэдэн долоо хоногоос хэдэн сар.
Мэдрэмж: Бүх зүйл хэцүү болж эхэлнэ. Жижиг бэрхшээлүүд хуримтлагдана. Гэрээ санах хүчтэй болно. Тухайн соёлыг шүүмжлэж эхэлнэ. Энэ бол хамгийн хэцүү үе.
"Яагаад бүх зүйл ийм хэцүү юм бэ?", "Би буцмаар байна", "Энэ улсын хүмүүс хачин", "Би алдаа гаргасан."
3-р үе: Дасан зохицох үе (Adjustment stage)
Хугацаа: Хэдэн сараас 1 жил орчим.
Мэдрэмж: Аажмаар дасч эхэлнэ. Шинэ соёлыг ойлгож эхэлнэ. Найзууд олдоно. Тухайн газар "гэр" шиг мэдрэгдэж эхэлнэ. Сайн өдөр, муу өдөр солигдож байна — гэхдээ ерөнхийдөө сайжирч байна.
"Би ойлгож эхэлж байна", "Энэ тийм ч муу биш", "Би чадаж байна."
4-р үе: Мастерийн үе (Mastery/Adaptation stage)
Хугацаа: 1 жилээс дээш.
Мэдрэмж: Шинэ соёлд бүрэн дассан. Хоёр соёлын хооронд чөлөөтэй хөдөлж чадна. Шинэ соёлын сайн талыг үнэлдэг, гэхдээ өөрийн соёлыг ч хадгалдаг. Тухайн газар "хоёр дахь гэр" болсон.
"Би энд гэртээ байгаа юм шиг", "Би хоёр соёлын хүн болсон."
ЯВАХЫН ӨМНӨ БЭЛДЭХ
Соёлын шокийг бүрэн арилгах боломжгүй. Гэхдээ бэлтгэлтэй байвал — хөнгөн даван туулна.
Тухайн улсын талаар судал
Түүх, газар зүй — үндсэн мэдлэгтэй бай. Соёл, зан заншил — юу хэвийн, юу хэвийн бус гэдгийг мэд. Өдөр тутмын амьдрал — хоол, тээвэр, дэлгүүр, банк гэх мэт. Хууль — юу хууль бус, юу хориотой.
Хэл сур
Хэдий их хэл мэдэх тусам — дасахад хялбар. Хэл мэдэхгүй бол — бүх зүйл хэцүү.
Хамгийн багадаа үндсэн үг хэллэг сур. "Сайн байна уу", "Баярлалаа", "Уучлаарай", "Би ойлгохгүй байна", "Энэ хэд вэ?"
Практик мэдлэг
Хоол хийж сур — гадаадад ээж чамд хоол хийхгүй. Хувцас угааж сур — угаалгын машин ашиглаж чаддаг уу? Мөнгө удирдаж сур — төсөв гаргах, хэмнэх. Цаг баримтлаж сур — зарим улсад цаг маш чухал.
Бичиг баримт бэлд
Паспорт, виз — хүчинтэй эсэхийг шалга. Гэрчилгээнүүдийн хуулбар — дипломын хуулбар, дүнгийн хуулбар, эрүүл мэндийн бичиг баримт. Чухал утасны дугаарууд — элчин сайдын яам, яаралтай тусламж, гэр бүл. Даатгал — эрүүл мэндийн даатгал, аялалын даатгал.
Сэтгэл зүйн бэлтгэл
Хэцүү үе ирнэ гэдгийг мэд. Энэ хэвийн гэдгийг мэд. Чи ганцаараа биш гэдгийг мэд. Тусламж хүсэх нь зүгээр гэдгийг мэд.
Гэр бүлтэйгээ холбоо барих төлөвлөгөө гарга. Долоо хоногт хэдэн удаа залгах вэ? Ямар апп ашиглах вэ?
ЭХНИЙ ӨДРҮҮД
Онгоц буулаа. Эхний өдрүүд маш чухал.
Jet lag (Цагийн бүсийн ялгаа)
Хэрэв цагийн бүс их ялгаатай бол — бие дасахад хэдэн өдөр хэрэгтэй.
Яаж даван туулах вэ? Шинэ цагийн бүсээр амьдар — орон нутгийн цагаар унт, идэж, сэр. Нарны гэрэлд гар — нар нь биеийн цагийг тохируулахад тусална. Кофе, архинаас зайлсхий — эдгээр нь нойрыг саатуулна.
Байраа ол
Хаана амьдрах вэ? Оюутны байр (dormitory) — хамгийн хялбар сонголт, бүх зүйл бэлэн. Түрээсийн байр — илүү эрх чөлөөтэй, гэхдээ өөрөө бүх зүйлийг шийдэх хэрэгтэй. Гэр бүлд байх (homestay) — тухайн соёлыг хамгийн хурдан сурах арга.
Эхний өдрүүдэд — байраа ол, эд зүйлээ байрлуул, амар.
Чухал зүйлсийг шийд
Утасны SIM карт эсвэл интернет. Банкны данс (хэрэв хэрэгтэй бол). Ойр орчмын газрыг судал — дэлгүүр, эмийн сан, эмнэлэг. Тээврийн систем — автобус, метро хэрхэн ашиглах.
Амар
Эхний өдрүүдэд бүх зүйлийг хийхийг оролдохгүй. Бие дасах цаг өг. Jet lag-аас сэргэ. Аажмаар эхэл.
ӨДӨР ТУТМЫН АМЬДРАЛД ДАСАХ
Эхний долоо хоног өнгөрсөн. Одоо өдөр тутмын амьдрал эхэлнэ.
Хоол
Гадаадын хоол Монгол хоолноос маш өөр байж болно.
Япон — будаа, загас, нүүдл, мисо шөл. Солонгос — кимчи, будаа, халуун ногоотой хоол. Хятад — маш олон төрлийн хоол, бүс нутгаар өөр өөр. Европ, Америк — талх, бяслаг, мах, хүнсний ногоо.
Яаж дасах вэ? Туршиж үз — шинэ хоолыг оролдож үз. Заримдаа гайхалтай хоол олдоно. Өөрөө хоол хий — Монгол хоол санагдвал өөрөө хий. Гадаадад Монгол хоолны орцыг олоход хэцүү байж болно, гэхдээ ойролцоо орц олдоно. Азийн дэлгүүр хай — Европ, Америкт Азийн дэлгүүр бий, тэнд будаа, соёс, нүүдл гэх мэт олдоно.
Тээвэр
Улс бүрт тээврийн систем өөр.
Япон — галт тэрэг, метро маш үнэн цагтай. Хоцрох гэж байхгүй. IC карт (Suica, Pasmo) ашиглах. Солонгос — метро, автобус сайн хөгжсөн. T-money карт ашиглах. Европ — галт тэрэг, автобус, дугуй. Америк — машин илүү чухал, нийтийн тээвэр сул (зарим хотоос бусад).
Яаж дасах вэ? Газрын зураг апп ашигла — Google Maps, Kakao Map, Naver Map. Эхний өдрүүдэд аялж үз — сургуульдаа, дэлгүүрт, номын санд хэрхэн очихыг сур.
Мөнгө
Валют өөр. Мөнгөний үнэ цэнэ өөр.
Яаж дасах вэ? Толгойдоо хөрвүүлэхээ бай — "Энэ хэдэн төгрөг вэ?" гэж байнга бодох нь ядаргаатай. Шинэ валютаар бодож сур. Төсөв гарга — сард хэр их зарцуулж болохоо мэд. Хэтрүүлэхгүй.
Цаг агаар
Зарим улсын цаг агаар Монголоос маш өөр.
Япон — зун халуун, чийгтэй. Өвөл зөөлөн (Хоккайдогоос бусад). Солонгос — Монголтой төстэй, гэхдээ зун илүү чийгтэй. Хятад — бүс нутгаар маш өөр. Европ — борооны улирал их.
Яаж дасах вэ? Тохирох хувцас ав. Цаг агаарт бэлд. Чийгтэй уур амьсгалд дасахад хэсэг хугацаа шаардагдана.
ХАРИЛЦАА, НАЙЗУУД
Ганцаардал бол соёлын шокийн хамгийн хэцүү хэсгүүдийн нэг. Найзууд олох нь чухал.
Хаанаас найзууд олох вэ?
Хамт сурдаг хүмүүс — хамгийн хялбар. Хичээл дээр хажууд суусан хүнтэй танилц. Бүлгийн ажилд хамт оролц.
Клуб, байгууллага — сургууль дээр олон клуб байдаг. Спортын клуб, соёлын клуб, хоббийн клуб. Чиний сонирхолтой клубт орж, ижил сонирхолтой хүмүүстэй танилц.
Олон улсын оюутнуудын байгууллага — гадаадын оюутнуудад зориулсан байгууллага ихэнх сургуульд бий. Тэнд ижил нөхцөлд байгаа хүмүүс олон — ойлголцоход хялбар.
Монгол оюутнуудын холбоо — ихэнх улсад Монгол оюутнуудын холбоо байдаг. Facebook группээс хай.
Түрээслэгч, хөрш — хамт амьдарч байгаа хүмүүстэй танилц.
Хэрхэн танилцах вэ?
Эхлээд чи — хүлээхгүй, өөрөө эхлээд мэндэл, өөрийгөө танилцуул. Инээмсэгл — инээмсэглэл бол дэлхий нийтийн хэл. Асуулт асуу — хүмүүс өөрийнхөө талаар ярихад дуртай. "Чи хаанаас ирсэн?", "Юу сурч байна?"
Соёлын ялгааг ойлгох
Найзлах хэв маяг улсаас улсад өөр.
Зарим соёлд (АНУ, Австрали) — хүмүүс хурдан танилцаж, хурдан "найз" болдог. Гэхдээ энэ нь гүнзгий найзлал гэсэн үг биш байж болно.
Зарим соёлд (Япон, Финланд) — хүмүүс удаан танилцдаг. Эхэндээ хол зайтай харагддаг. Гэхдээ найзалсны дараа маш гүнзгий, урт хугацааны найзлал болдог.
Монгол хүний хувьд — бид дунд зэрэгт байдаг. Тиймээс хоёр талын соёлд дасахад хэсэг хугацаа шаардагдана.
Ганцаардалтай тэмцэх
Ганцаардал мэдрэх нь хэвийн. Гэхдээ идэвхтэй арга хэмжээ авах хэрэгтэй.
Гэр бүлтэйгээ тогтмол холбоотой бай — видео дуудлага, мессеж. Гэхдээ хэт олон удаа биш — шинэ амьдралдаа анхаарах хэрэгтэй.
Өрөөндөө хаагдахгүй — гадагш гар, хүмүүстэй уулз.
Хобби хий — дуртай зүйлээ хийх нь сэтгэл санааг сайжруулна.
СУРГУУЛЬД ДАСАХ
Академик соёл улсаас улсад өөр.
Япон
Хичээлийн хэв маяг — багш илүү ярьдаг, оюутнууд сонсдог. Хичээл дээр асуулт асуух нь бага. Төвлөрөлт — хичээлд цагтаа ирэх маш чухал. Хэсэг ажил — бүлгийн ажил чухал, хамтын ажиллагаа.
Солонгос
Хичээлийн хэв маяг — Японтой төстэй, гэхдээ бага зэрэг илүү чөлөөтэй. Шаталсан соёл — ахмад оюутнуудыг хүндэтгэх. Нийгмийн амьдрал — оюутнуудын клуб, MT (membership training) чухал.
Хятад
Хичээлийн хэв маяг — их хэмжээний лекц, маш олон оюутан нэг хичээлд. Өрсөлдөөн — оюутнууд хоорондоо өрсөлддөг. Шалгалт — шалгалтын оноо маш чухал.
АНУ
Хичээлийн хэв маяг — идэвхтэй оролцоо чухал. Асуулт асуух, хэлэлцүүлэгт оролцох, санаагаа илэрхийлэх. Бие даасан байдал — өөрийн хариуцлага их. Хэн ч чамайг хянахгүй. Plagiarism — бусдын ажлыг хуулах нь маш хүнд зөрчил. Бүү хуул.
Европ
Хичээлийн хэв маяг — улс болгонд өөр. Ерөнхийдөө АНУ-аас илүү онолын суурьтай. Бие даасан байдал — өөрөө судалж, өөрөө бодох.
Яаж дасах вэ?
Ажиглах — эхний долоо хоногуудад ажигла. Бусад оюутнууд хэрхэн биеэ авч явдаг вэ? Асуух — ойлгохгүй зүйл байвал асуу. Багш, ахмад оюутнуудаас. Туслалцаа ашиглах — ихэнх сургуульд writing center, tutoring, academic support бий. Ашигла.
ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ ҮЕ — ХЯМРАЛЫН ҮЕ
Эхний сарууд өнгөрсөн. Зочны үе дуусч, хямралын үе эхэлж байна.
Хэзээ хамгийн хэцүү вэ?
Ихэвчлэн 2-4 сарын орчимд. Эхний сэтгэл хөдлөл буурсан. Бодит байдал ойлгогдож эхэлсэн. Гэрээ санах хүчтэй болсон. Хичээлийн ачаалал нэмэгдсэн. Өвөл эхэлж, цаг агаар муудсан (зарим улсад).
Шинж тэмдэг
"Би буцмаар байна." "Би буруу сонголт хийсэн." "Энэ улсын бүх зүйл муу." "Би хэзээ ч дасахгүй."
Унтаж чадахгүй, эсвэл хэт их унтах. Хоол идэх дургүй, эсвэл хэт их идэх. Хичээлд анхаарал төвлөрүүлж чадахгүй. Уйлах, гунигтай байх.
Яаж даван туулах вэ?
Энэ хэвийн гэдгийг санах. Бүх хүн үүнийг мэдэрдэг. Чи сул дорой биш — чи дасаж байна.
Хүмүүстэй ярих. Найзуудтайгаа, гэр бүлтэйгээ, зөвлөхтэйгээ ярь. Дотроо хадгалахгүй.
Жижиг зорилго тавих. "Өнөөдөр нэг шинэ хүнтэй ярина." "Энэ долоо хоногт нэг шинэ газар очино." Жижиг амжилтууд урам өгнө.
Өөрийгөө хайрлах. Сайн хооллох, хангалттай унтах, дасгал хийх. Бие сайн байвал сэтгэл санаа сайжирна.
Монгол соёлтой холбоотой байх. Монгол хоол хий. Монгол дуу сонс. Монгол найзуудтайгаа уулз. Гэхдээ хэт биш — шинэ соёлд ч дасах хэрэгтэй.
Шинэ соёлын сайн талыг хай. Юу сонирхолтой вэ? Юу гайхалтай вэ? Юу дуртай вэ? Зөвхөн муу талыг бодохоос — сайн талыг хай.
Хэрэв хэт хэцүү бол
Хэрэв стресс, гуниг хэт их болвол — мэргэжлийн тусламж хүс.
Сургуулийн counselor — бараг бүх сургуульд сэтгэл зүйн зөвлөх бий. International student office — гадаадын оюутнуудад тусламж үзүүлдэг. Эрүүл мэндийн төв — сургуулийн эмнэлэг.
Тусламж хүсэх нь сул дорой байдал биш — ухаалаг байдал.
ДАСАН ЗОХИЦСНЫ ДАРАА
Хэдэн сар өнгөрсөн. Чи дасаж эхэлж байна. Байр суурь олдсон. Найзууд олдсон. Өдөр тутмын амьдрал хэвийн болсон.
Шинэ "хэвийн"
Өмнө нь хачин санагдаж байсан зүйлс одоо хэвийн болсон. Chopstick ашиглаж, будаа идэж, хүмүүст бөхийж мэндэлж байна. Метро, автобусаар явж, орон нутгийн дэлгүүрээс хоол авч, орон нутгийн банканд очиж байна.
Энэ бол амжилт. Чи дассан.
Хоёр соёлын хүн
Одоо чи хоёр соёлыг мэддэг. Монгол соёл — чиний гэр. Шинэ соёл — чиний хоёр дахь гэр.
Энэ бол давуу тал. Чи хоёр ертөнцийг ойлгодог. Хоёр өнцгөөс хардаг. Хоёр хэлээр бодож чадна.
Хадгалах зүйлс
Монгол хэл — мартахгүй. Гэр бүлтэйгээ монголоор ярь. Монгол ном унш. Монгол соёл — баяр ёслолыг тэмдэглэ. Монгол хоол хий. Монгол найзуудтайгаа холбоотой бай. Монгол үнэт зүйлс — үнэнч байдал, гэр бүлийн хайр, зочломтгой байдал.
Шинээр олсон зүйлс
Шинэ хэл. Шинэ найзууд. Шинэ туршлага. Шинэ үзэл бодол. Шинэ ур чадвар.
Чи өссөн. Чи өөрчлөгдсөн. Чи илүү хүчтэй болсон.
УЛС БҮРИЙН ОНЦЛОГ
Улс бүр өөрийн онцлогтой. Хэдэн жишээ:
Япон
Эелдэг байдал — Япон хүмүүс маш эелдэг. Гэхдээ энэ нь заримдаа хол зайтай мэт санагдаж болно. Дүрэм — олон дүрэм байдаг. Метронд чимээгүй байх, гутлаа тайлах, хогоо ялгах гэх мэт. Цаг — цаг маш чухал. Хоцрох нь хүндэтгэлгүй гэж үздэг. Бүлэг — бие даасан байдлаас илүү бүлгийн зохицол чухал.
Солонгос
Шаталсан соёл — нас, байр суурь чухал. Ахмад хүнийг хүндэтгэх. Нийгмийн амьдрал — хамт идэх, хамт уух нь чухал. Татгалзах нь хэцүү. Хурд — бүх зүйл хурдан. "Ppalli ppalli" (빨리빨리) — хурдан хурдан. Гадаад төрх — гадаад төрхөд анхаарал их.
Хятад
Guanxi (关系) — харилцаа, холбоо маш чухал. Хүмүүстэй сайн харилцаатай байх. Хоол — хамт хооллох нь харилцаа бий болгох арга. Нүүр (面子) — нүүр алдахгүй байх чухал. Хүнийг олон хүний дунд шүүмжлэхгүй. Худалдаа — үнэ тохиролцох нь хэвийн (зах дээр).
АНУ
Бие даасан байдал — өөрийн хариуцлага чухал. Хэн ч чамайг хянахгүй. Шууд харилцаа — хүмүүс шууд ярьдаг. "No" гэж хэлэх нь зүгээр. Олон төрөл байдал — олон үндэстэн, олон соёл, олон шашин. Tip — зоогийн газарт tip өгөх нь заавал.
Европ (ерөнхий)
Ажил-амьдралын тэнцвэр — Европчууд амралтыг чухалчилдаг. Улс бүр өөр — Герман, Франц, Итали, Испани бүгд маш өөр соёлтой. Хэл — улс бүр өөр хэлтэй. Англи мэддэг ч — орон нутгийн хэл сурах нь чухал.
БУЦАЖ ИРЭХЭД БЭЛДЭХ
Гадаадад суралцаж дууссаны дараа — буцаж ирэхэд ч дасан зохицох хэрэгтэй. Үүнийг "reverse culture shock" гэдэг.
Reverse culture shock гэж юу вэ?
Гэртээ буцаад ирсэн — гэхдээ гэр өөрчлөгдсөн мэт санагдана. Эсвэл чи өөрчлөгдсөн учраас гэр өөр санагдана.
"Яагаад бүх зүйл ийм удаан вэ?" "Яагаад хүмүүс ингэж бодог юм бол?" "Би энд багтахгүй байна."
Яаж бэлдэх вэ?
Өөрчлөлтийг хүлээн зөвшөөрөх — чи өөрчлөгдсөн. Монгол ч өөрчлөгдсөн. Энэ хэвийн.
Хүлээлтээ бууруулах — бүх зүйл яг өмнөх шигээ байхгүй.
Туршлагаа хуваалцах — гэхдээ хэт их биш. Хүмүүс сонирхдог, гэхдээ "Гадаадад байхдаа..." гэж байнга хэлэх нь залхаана.
Шинэ зорилго тавих — Монголд юу хийх вэ? Шинэ ажил? Шинэ төсөл? Урагшаа хар.
ЭЦЭСТ НЬ
Гадаадад амьдрах нь хэцүү. Соёлын шок бодит зүйл. Гэхдээ энэ бол өсөлтийн боломж.
Чи дасна. Чи сурна. Чи өсч, хүчирхэгжинэ. Хоёр соёлын хүн болно. Дэлхийг өргөн харна.
Хэцүү үе ирнэ. Гэхдээ тэр үе өнгөрнө. Дасан зохицсоны дараа — чи эргээд харахад "Би үүнийг хийсэн" гэж бахархана.
Бэлд. Яв. Дас. Өс.
"Тав тухгүй бүсээс гарах үед бодит өсөлт эхэлдэг."
